Það er gott fyrir alla að skoða hvort það viðmiðunariðgjald sem þeim hefur verið úthlutað er eðlilegt.
Þú átt hafa fengið upplýsingar um það á yfirlitum frá sjóðnum. Ef þú sérð það ekki á
yfirlitum getur þú haft samband við sjóðinn og fengið það gefið upp.
Hvað þarf ég að skoða?
Árið 2003 er notað sem viðmiðun þegar viðmiðunariðgjald er ákveðið. Þú þarft því að skoða hvort launin þín á árinu 2003 hafi verið eðlileg miðað við þá vinnu sem þú stundar. Margt kann að hafa áhrif á það að iðgjald tiltekins árs gefur ekki eðlilega viðmiðum. Þar geta komið til hlutir eins og nám, dvöl erlendis, barnsfæðing eða frávera frá vinnumarkaði vegna barnapössunar eða veikinda og svo mætti lengi telja. Þú þarft því að skoða hvort 2003 var eðlilegt ár. Ef svo er ekki, er hægt að sækja um annað ár sem viðmiðun. Aðeins er þó hægt að sækja um ár fyrir árið 2003 en ekki síðar.
Ef þú átt yfirlitin þín frá sjóðnum frá þessum árum getur þú borið saman árið 2003 við árin þar á undan. Þú getur borið saman áunnin stig fyrir hvert ár en þau eru sambærileg milli ára. Einnig getur þú haft sambandi við sjóðinn og látið starfsmenn kanna þetta fyrir þig.
Hvaða máli skiptir þetta?
Þetta getur skipt talsverðu máli, einkum ef þú ert kominn á fertugsaldurinn eða þaðan af eldri. Hluti af réttindum þínum ávinnst þá með jafnri ávinnslu, sem gefur hærri réttindi á þessum aldri en aldurstengd ávinnsla. Þessi jafna ávinnsla er miðuð við viðmiðunariðgjaldið. Ef þetta viðmiðunariðgjald er óeðlilega lágt af einhverjum ástæðum verður réttindaávinnsla þín lægri. Þá er rétt að sækja um breytingu á viðmiðunariðgjaldinu. Ef þú ert í einhverjum vafa þá er rétt fyrir þig að skoða málið.
Nánar um viðmiðunariðgjald
Ástæðan fyrir því að tekið hefur verið upp svokallað viðmiðunariðgjald er sú að sjóðurinn hefur skipt um ávinnslukerfi, þ.e. frá kerfi jafnrar ávinnslu lífeyrisréttinda yfir í kerfi aldurstengdrar ávinnslu. Þetta er útskýrt nánar hér á eftir.
Jöfn ávinnsla réttinda
Flestir íslenskir lífeyrissjóðir þar með talið Stapi lífeyrissjóður, hafa notað kerfi sem kallað hefur verið jöfn ávinnsla réttinda til að mynda lífeyrisréttindi. Þetta þýðir að sérhver greiðandi fær sömu réttindi fyrir sama iðgjald, án tillits til aldurs greiðandans. Auga leið gefur að iðgjald er misverðmætt eftir því á hvaða aldri greiðandinn er. Iðgjald ungs greiðanda á eftir að ávaxtast í mörg ár áður en það kemur til greiðslu í formi lífeyris. Iðgjalds eldri greiðanda, sem aðeins á stutt eftir til eftirlaunaáranna, er minna virði enda ávöxtunartími þess stuttur. Til að gefa hugmynd um þennan mun þá er iðgjald 20 ára einstaklings ríflega 3-falt verðmætara en 60 ára einstaklings, ef miðað er við 3,5% raunvexti.
Tap og gróði jafnast út
Í kerfi jafnrar ávinnslu var þannig í mörgum tilfellum mikill munur á verðmætum þeirra iðgjalda, sem borguð voru inn í sjóðinn og verðmætum þeirra lífeyrisréttinda sem þau sköpuðu. Frá sjónarhóli sjóðfélagans má segja að hann hafi “tapað” á því að greiða til sjóðsins framan af starfsævinni, en “grætt” á seinni hluta starfsævinnar.
Ef greitt er til kerfis með jafnri ávinnslu alla starfsævina mun það gefa sömu niðurstöðu og aldurstengt kerfi. Það sem sjóðfélaginn “tapar” á fyrri hluta starfsævinnar vinnur hann upp á síðari hlutanum. “Tap” hans og “gróði” jafnast út.
Hvers vegna var þá skipt?
Kerfi jafnrar ávinnslu lífeyrisréttinda hefur verið við lýði hjá flestum almennu lífeyrissjóðunum allt frá stofnun þeirra árið 1970. Eftir því sem kerfið hefur elst og þroskast og fjölbreytni á lífeyrismarkaði hefur aukist hafa gallar þess komið betur í ljós.
Tekjuferill
Eins og áður sagði þá gefur jöfn og aldurstengd ávinnsla sömu niðurstöðu ef alltaf er greitt í sama kerfi frá upphafi til loka starfsævinnar. Þetta gildir þó aðeins ef laun viðkomandi eru þau sömu alla starfsævina. Þetta er ekki raunhæf forsenda. Reynslan sýnir að flestir byrja á tiltölulega hóflegum launum, sem fara vaxandi og ná hámarki um og eftir 50 ára aldurinn en síðan dregur úr tekjum fram að eftirlaunaaldri. Þetta hefur það í för með sér að laun á seinni hluta starfsævinnar eru hærri en á fyrri hlutanum.
Kaupmáttaraukning
Það er ekki bara tekjuferillinn sem hefur þessi áhrif. Á undanförnum árum hefur einnig verið mikil kaupmáttaraukning í samfélaginu. Laun hafa með öðrum orðum hækkað talsvert umfram verðlag. Þetta hefur gert það að verkum að flestir eru að greiða af talsvert hærri launum á seinni hluta starfsævi sinnar en á fyrri hlutanum.
Bæði þessi staðreynd og það sem sagt var hér að framan um tekjuferil gera það að verkum að einstaklingar eru að greiða hæstu iðgjöldin á seinni hluta starfsævi sinnar, þegar verðmæti lífeyrisréttindanna í jafnri ávinnslu eru hærri en verðmæti iðgjaldanna. Þeir eru því að “græða” meira á seinni hluta starfsævinnar en þeir voru að “tapa” á fyrri hlutanum Því miður fyrir sjóðfélagann er ekki innistæða fyrir þessum “gróða”. Almennir lífeyrissjóðir hafa ekki bakábyrgðaraðila. Sjóðurinn er sameign sjóðfélaganna sem í hann greiða og ekki er í aðra vasa að venda. Lífeyririnn sem sjóðirnir greiða er algerlega háður þeim iðgjöldum sem til þeirra er greidd og þeirri ávöxtun sem sjóðirnir ná. Til þess að jöfn ávinnsla gangi upp bæði fyrir sjóðfélagann og sjóðinn verða “gróði” og “tap” af iðgjöldum sem greidd eru á mismunandi æviskeiðum að standast á. Lífeyrissjóður er ekkert annað en iðgjöld sjóðfélagana. Þegar iðgjöldin verða almennt meiri á seinni hluta starfsævinnar myndast halli á sjóðunum og skerða verður réttindi allra sjóðfélaganna til að jafna hann. Í þetta stefndi hjá mörgum sjóðum og því var ákveðið að breyta um réttindakerfi.
Aukið valfrelsi
Hér áður fyrr voru flestir lífeyrissjóðir jafna ávinnslu. Því skipti ekki svo miklu máli þótt einstaklingur flyttist milli lífeyrissjóða eða gæti valið um sjóð. Í seinni tíma hafa komið upp margir aðrir valkostir m.a. sjóðir sem bjóða upp á aldurstengda ávinnslu. Aukin fjöldi fólks getur valið milli lífeyrissjóða. Þetta hefur gert það að verkum að einstaklingur getur valið aldurstengdan sjóð á fyrri hluta starfsævinnar, en síðan skipt yfir í sjóð með jafnri ávinnslu á síðari hlutanum. Með þessum hætti fær hann það besta úr báðum kerfum. Sjóður með jafna ávinnslu getur hins vegar ekki tekið við einstaklingi á síðari hluta stafsævinnar (þegar réttindi eru verðmætari en iðgjöld) án þess að fá iðgjöldin á fyrri hlutanum (þegar iðgjöldin eru verðmætari en réttindin). Ekki er því hægt að hafa kerfi, sem býður bæði upp á sjóði með jafna og aldurstengda ávinnslu á sama tíma þar sem hægt er að fara á milli.
Af þessum ástæðum var kerfi jafnrar ávinnslu ekki talið standast lengur og því nauðsynlegt að breyta yfir í kerfi aldurstengdrar ávinnslu, ekki síst til að verja lífeyrisréttindi þeirra sem um langan tíma höfðu byggt upp réttindi sín í þessum sjóðum.
Hvernig er “tapið” vegið upp?
Vandinn við að skipta um kerfi er að á hverjum tímapunkti er hópur fólks búinn að greiða um nokkurn tíma inn í kerfi með jafnri ávinnslu þar sem það hefur fengið lægri lífeyrisréttindi en nemur verðmæti þeirra iðgjalda sem það hefur greitt. Þetta fólk er því búið að taka út “tapið” í kerfi jafnrar ávinnslu ef svo má segja. Fái það ekki að halda áfram í jafnri ávinnslu mun það missa af því að “græða” á seinni hluta starfsævinnar. Lífeyrisréttindi þessa hóps munu því verða lakari en ella hefði verið, þ.e. ef ekki hefði verið breytt um kerfi. Til að koma til móts við þessi sjónarmið er þessum hópi heimilað að halda áfram jafnri ávinnslu að vissu marki eftir að aldurstengt kerfi er tekið upp. Það er gert með þeim hætti að hverjum og einum er úthlutað svokölluðu viðmiðunariðgjaldi sem viðkomandi fær jafna ávinnslu á áfram. Þetta iðgjald er verðtryggt. Greiði viðkomandi hærra iðgjald en nemur þessu viðmiðunariðgjaldi (t.d. vegna þess að laun hans hafa hækkað umfram verðlag) þá fer viðbótin í aldurstengda ávinnslu. Umræða um nýtt kerfi hófst á árinu 2004 og var því ákveðið að nota árið 2003 sem viðmiðunarár. Viðmiðunariðgjaldið tekur því mið af því iðgjaldi sem viðkomandi greiddi á því ári og þar með þeim launum sem hún eða hann hafði á því herrans ári 2003, nema sjóðfélagi geri athugasemd við að það ár sé ekki eðlilegt viðmið við þá vinnu sem hann stundaði.
Hvað þarf ég að skoða?
Árið 2003 er notað sem viðmiðun þegar viðmiðunariðgjald er ákveðið. Þú þarft því að skoða hvort launin þín á árinu 2003 hafi verið eðlileg miðað við þá vinnu sem þú stundar. Margt kann að hafa áhrif á það að iðgjald tiltekins árs gefur ekki eðlilega viðmiðum. Þar geta komið til hlutir eins og nám, dvöl erlendis, barnsfæðing eða frávera frá vinnumarkaði vegna barnapössunar eða veikinda og svo mætti lengi telja. Þú þarft því að skoða hvort 2003 var eðlilegt ár. Ef svo er ekki, er hægt að sækja um annað ár sem viðmiðun. Aðeins er þó hægt að sækja um ár fyrir árið 2003 en ekki síðar.
Ef þú átt yfirlitin þín frá sjóðnum frá þessum árum getur þú borið saman árið 2003 við árin þar á undan. Þú getur borið saman áunnin stig fyrir hvert ár en þau eru sambærileg milli ára. Einnig getur þú haft sambandi við sjóðinn og látið starfsmenn kanna þetta fyrir þig.
Hvaða máli skiptir þetta?
Þetta getur skipt talsverðu máli, einkum ef þú ert kominn á fertugsaldurinn eða þaðan af eldri. Hluti af réttindum þínum ávinnst þá með jafnri ávinnslu, sem gefur hærri réttindi á þessum aldri en aldurstengd ávinnsla. Þessi jafna ávinnsla er miðuð við viðmiðunariðgjaldið. Ef þetta viðmiðunariðgjald er óeðlilega lágt af einhverjum ástæðum verður réttindaávinnsla þín lægri. Þá er rétt að sækja um breytingu á viðmiðunariðgjaldinu. Ef þú ert í einhverjum vafa þá er rétt fyrir þig að skoða málið.
Nánar um viðmiðunariðgjald
Ástæðan fyrir því að tekið hefur verið upp svokallað viðmiðunariðgjald er sú að sjóðurinn hefur skipt um ávinnslukerfi, þ.e. frá kerfi jafnrar ávinnslu lífeyrisréttinda yfir í kerfi aldurstengdrar ávinnslu. Þetta er útskýrt nánar hér á eftir.
Jöfn ávinnsla réttinda
Flestir íslenskir lífeyrissjóðir þar með talið Stapi lífeyrissjóður, hafa notað kerfi sem kallað hefur verið jöfn ávinnsla réttinda til að mynda lífeyrisréttindi. Þetta þýðir að sérhver greiðandi fær sömu réttindi fyrir sama iðgjald, án tillits til aldurs greiðandans. Auga leið gefur að iðgjald er misverðmætt eftir því á hvaða aldri greiðandinn er. Iðgjald ungs greiðanda á eftir að ávaxtast í mörg ár áður en það kemur til greiðslu í formi lífeyris. Iðgjalds eldri greiðanda, sem aðeins á stutt eftir til eftirlaunaáranna, er minna virði enda ávöxtunartími þess stuttur. Til að gefa hugmynd um þennan mun þá er iðgjald 20 ára einstaklings ríflega 3-falt verðmætara en 60 ára einstaklings, ef miðað er við 3,5% raunvexti.
Tap og gróði jafnast út
Í kerfi jafnrar ávinnslu var þannig í mörgum tilfellum mikill munur á verðmætum þeirra iðgjalda, sem borguð voru inn í sjóðinn og verðmætum þeirra lífeyrisréttinda sem þau sköpuðu. Frá sjónarhóli sjóðfélagans má segja að hann hafi “tapað” á því að greiða til sjóðsins framan af starfsævinni, en “grætt” á seinni hluta starfsævinnar.
Ef greitt er til kerfis með jafnri ávinnslu alla starfsævina mun það gefa sömu niðurstöðu og aldurstengt kerfi. Það sem sjóðfélaginn “tapar” á fyrri hluta starfsævinnar vinnur hann upp á síðari hlutanum. “Tap” hans og “gróði” jafnast út.
Hvers vegna var þá skipt?
Kerfi jafnrar ávinnslu lífeyrisréttinda hefur verið við lýði hjá flestum almennu lífeyrissjóðunum allt frá stofnun þeirra árið 1970. Eftir því sem kerfið hefur elst og þroskast og fjölbreytni á lífeyrismarkaði hefur aukist hafa gallar þess komið betur í ljós.
Tekjuferill
Eins og áður sagði þá gefur jöfn og aldurstengd ávinnsla sömu niðurstöðu ef alltaf er greitt í sama kerfi frá upphafi til loka starfsævinnar. Þetta gildir þó aðeins ef laun viðkomandi eru þau sömu alla starfsævina. Þetta er ekki raunhæf forsenda. Reynslan sýnir að flestir byrja á tiltölulega hóflegum launum, sem fara vaxandi og ná hámarki um og eftir 50 ára aldurinn en síðan dregur úr tekjum fram að eftirlaunaaldri. Þetta hefur það í för með sér að laun á seinni hluta starfsævinnar eru hærri en á fyrri hlutanum.
Kaupmáttaraukning
Það er ekki bara tekjuferillinn sem hefur þessi áhrif. Á undanförnum árum hefur einnig verið mikil kaupmáttaraukning í samfélaginu. Laun hafa með öðrum orðum hækkað talsvert umfram verðlag. Þetta hefur gert það að verkum að flestir eru að greiða af talsvert hærri launum á seinni hluta starfsævi sinnar en á fyrri hlutanum.
Bæði þessi staðreynd og það sem sagt var hér að framan um tekjuferil gera það að verkum að einstaklingar eru að greiða hæstu iðgjöldin á seinni hluta starfsævi sinnar, þegar verðmæti lífeyrisréttindanna í jafnri ávinnslu eru hærri en verðmæti iðgjaldanna. Þeir eru því að “græða” meira á seinni hluta starfsævinnar en þeir voru að “tapa” á fyrri hlutanum Því miður fyrir sjóðfélagann er ekki innistæða fyrir þessum “gróða”. Almennir lífeyrissjóðir hafa ekki bakábyrgðaraðila. Sjóðurinn er sameign sjóðfélaganna sem í hann greiða og ekki er í aðra vasa að venda. Lífeyririnn sem sjóðirnir greiða er algerlega háður þeim iðgjöldum sem til þeirra er greidd og þeirri ávöxtun sem sjóðirnir ná. Til þess að jöfn ávinnsla gangi upp bæði fyrir sjóðfélagann og sjóðinn verða “gróði” og “tap” af iðgjöldum sem greidd eru á mismunandi æviskeiðum að standast á. Lífeyrissjóður er ekkert annað en iðgjöld sjóðfélagana. Þegar iðgjöldin verða almennt meiri á seinni hluta starfsævinnar myndast halli á sjóðunum og skerða verður réttindi allra sjóðfélaganna til að jafna hann. Í þetta stefndi hjá mörgum sjóðum og því var ákveðið að breyta um réttindakerfi.
Aukið valfrelsi
Hér áður fyrr voru flestir lífeyrissjóðir jafna ávinnslu. Því skipti ekki svo miklu máli þótt einstaklingur flyttist milli lífeyrissjóða eða gæti valið um sjóð. Í seinni tíma hafa komið upp margir aðrir valkostir m.a. sjóðir sem bjóða upp á aldurstengda ávinnslu. Aukin fjöldi fólks getur valið milli lífeyrissjóða. Þetta hefur gert það að verkum að einstaklingur getur valið aldurstengdan sjóð á fyrri hluta starfsævinnar, en síðan skipt yfir í sjóð með jafnri ávinnslu á síðari hlutanum. Með þessum hætti fær hann það besta úr báðum kerfum. Sjóður með jafna ávinnslu getur hins vegar ekki tekið við einstaklingi á síðari hluta stafsævinnar (þegar réttindi eru verðmætari en iðgjöld) án þess að fá iðgjöldin á fyrri hlutanum (þegar iðgjöldin eru verðmætari en réttindin). Ekki er því hægt að hafa kerfi, sem býður bæði upp á sjóði með jafna og aldurstengda ávinnslu á sama tíma þar sem hægt er að fara á milli.
Af þessum ástæðum var kerfi jafnrar ávinnslu ekki talið standast lengur og því nauðsynlegt að breyta yfir í kerfi aldurstengdrar ávinnslu, ekki síst til að verja lífeyrisréttindi þeirra sem um langan tíma höfðu byggt upp réttindi sín í þessum sjóðum.
Hvernig er “tapið” vegið upp?
Vandinn við að skipta um kerfi er að á hverjum tímapunkti er hópur fólks búinn að greiða um nokkurn tíma inn í kerfi með jafnri ávinnslu þar sem það hefur fengið lægri lífeyrisréttindi en nemur verðmæti þeirra iðgjalda sem það hefur greitt. Þetta fólk er því búið að taka út “tapið” í kerfi jafnrar ávinnslu ef svo má segja. Fái það ekki að halda áfram í jafnri ávinnslu mun það missa af því að “græða” á seinni hluta starfsævinnar. Lífeyrisréttindi þessa hóps munu því verða lakari en ella hefði verið, þ.e. ef ekki hefði verið breytt um kerfi. Til að koma til móts við þessi sjónarmið er þessum hópi heimilað að halda áfram jafnri ávinnslu að vissu marki eftir að aldurstengt kerfi er tekið upp. Það er gert með þeim hætti að hverjum og einum er úthlutað svokölluðu viðmiðunariðgjaldi sem viðkomandi fær jafna ávinnslu á áfram. Þetta iðgjald er verðtryggt. Greiði viðkomandi hærra iðgjald en nemur þessu viðmiðunariðgjaldi (t.d. vegna þess að laun hans hafa hækkað umfram verðlag) þá fer viðbótin í aldurstengda ávinnslu. Umræða um nýtt kerfi hófst á árinu 2004 og var því ákveðið að nota árið 2003 sem viðmiðunarár. Viðmiðunariðgjaldið tekur því mið af því iðgjaldi sem viðkomandi greiddi á því ári og þar með þeim launum sem hún eða hann hafði á því herrans ári 2003, nema sjóðfélagi geri athugasemd við að það ár sé ekki eðlilegt viðmið við þá vinnu sem hann stundaði.
