STAPI, lífeyrissjóður

Áhættustýring
Skipta má áhættu í starfsemi Stapa lífeyrissjóðs niður í eftirtalda þætti:



Regluáhætta og rekstraráhætta
Þessar áhættur lúta fyrst og fremst að starfsemi sjóðsins. Starfsemin skal lúta þeim reglum sem um hann eru settar, bæði í lögum, reglugerðum, samþykktum sjóðsins og þeim reglum öðrum sem sjóðurinn setur sér. Reksturinn skal vera skilvirkur þannig að sjóðurinn nái markmiðum sínum og honum skal stjórnað með heiðarleika, ráðvendni og góða starfssiði að leiðarljósi. Margvísleg gögn, skýrslur og kannanir eru gerðar á starfsemi sjóðsins til að draga úr líkum á skaða fyrir sjóðinn vegna þessara áhætta. Innri eftirlitsaðili, endurskoðandi og eftirlitaðilar hafa, auk stjórnenda, eftirlit með þessum þáttum.

Fjárhagsleg áhætta, skuldbindingaráhætta, samanburðaráhætta
Þessar áhættur lúta fyrst og fremst að fjárhagslegum atriðum í starfsemi sjóðsins. Honum skal mótuð fjárfestingarstefna, áhættu skal stýrt með markvissum hætti, reynt skal að tryggja að sjóðurinn eigi að jafnaði fyrir skuldbindingum og að rekstur hans og árangur standist samjöfnuð við það sem best gerist hjá sambærilegum sjóðum.  Gerðir eru margháttaðir útreikningar til að hafa eftirlit með þessari áhættu og er skýrslum skilað með reglubundnum hætti til stjórnar sjóðsins með upplýsingum um árangur í þessu efni. Auk þess koma endurskoðendur og tryggingastærðfræðingar að mati á þessum þáttum árlega eða oftar.

Tryggingafræðileg staða
Megin markmiðið með starfsemi sjóðsins er að eiga fyrir skuldbindingum, þ.e. að trygginga-fræðileg staða sé ekki lakari en 100%. Mikil óvissa ríkir um skuldbindingar sjóðsins. Trygginga-fræðilegar athuganir eru gerðar árlega til að meta tryggingafræðilega stöðu hans. Milli athugana er notuð 3,5% raunávöxtun umfram vísitölu neysluverðs, ásamt breytingum á iðgjöldum, lífeyri og rekstrarkostnaði, til að framreikna skuldbindingar. Eignastaða byggir á milliuppgjöri, auk núvirðingar skuldabréfasafns og áætlaðra framtíðar iðgjalda. Hlutfall skuldbindinga af eignastöðu sjóðsins, þannig reiknað, mynda tryggingafræðilega stöðu hans. Slíkur framreikningur er framkvæmdur mánaðarlega og gefur vísbendingar um þróun á tryggingafræðilegri stöðu. Til lengri tíma litið koma skuldbindingar sjóðsins til með að ráðast af samsetningu sjóðfélaga, s.s. kynja- og aldursdreifingu þeirra og öðrum lýðfræðilegum forsendum.

Skilgreining á áhættuþoli

• Stærsta áhættan í rekstri sjóðsins er að ná ekki að standa við skuldbindingar sínar. Áhættuþol sjóðsins ræðst því fyrst og fremst af tryggingafræðilegri stöðu hans, þ.e. líkunum á því að til skerðingar lífeyris komi.
• Mat á skuldbindingum er háð óvissu. Aldursdreifing sjóðfélaganna (meðalaldur) skiptir þar verulegu máli, en því meiri óvissa ríkir um skuldbindingarnar sem þær eru lengra fram í framtíðinni.  Þá eru framtíðarskuldbindingar háðar mun meiri óvissu en áfallnar skuldbindingar og er því fyrst og fremst litið til áfallinna skuldbindinga við áhættumat.
• Greiðsluáhætta sjóðsins telst óveruleg á meðan iðgjöld nema mun hærri fjárhæð en lífeyrir. 
• Sjóðurinn er í eigu almennings (sjóðfélaga). Líklegt er að sjóðfélagarnir vilji ekki taka ”verulega” áhættu með lífeyrissparnað sinn.  Á hinn bóginn er líklegt að sjóðfélagar krefjist þess að sjóðurinn nái a.m.k. sambærilegri ávöxtun og svipaðir sjóðir til lengri tíma litið. Sjóðurinn þarf að taka tillit til beggja sjónarmiða. Þessu markmiði hyggst sjóðurinn ná með eignasamsetningu sem stuðlar að jafnri og jákvæðri ávöxtun og með  því að verjast neikvæðri ávöxtun eins og kostur er(ósamhverf dreifing ávöxtunar) og takmarka tjón við öfgagkenndar aðstæður. 
• Sjóðnum ber að ávaxta a.m.k. 80% af eignum sínum í skráðum verðbréfum. Þetta þýðir að stærsta áhættan á eignahlið sjóðsins er markaðsáhætta. Sjóðurinn setur sér töluleg markmið um markaðsáhættu í sérstakri áhættustýringaráætlun, sem er hluti af fjárfestingarstefnu sjóðsins. 
• Samspil tryggingafræðilegrar áhættu og markaðsáhættu mótar áhættuþol sjóðsins, eins og það er sett fram á tölfræðilegum grunni.

Skilgreining áhættumarkmiða
Sjóðurinn setur sér áhættustýringaráætlun. Þar eru skilgreind markmið í áhættustýringu sjóðsins. Áhættumarkmiðin taka mið af tryggingafræðilegri stöðu sjóðsins. Út frá áhættumarkmiðum er skilgreint viðmið fyrir sjóðinn (innan þeirra eignaflokka sem hann hefur leyfi til að fjárfesta í). Reiknað er flökt, fé í húfi (VaR) og fleiri áhættumælikvarðar. Áhætta viðmiðs er skilgreind sem óvirk áhætta. Í fjárfestingarstefnu sjóðsins eru skilgreind vikmörk sem segja til um að hve miklu leyti sjóðurinn getur vikið frá viðmiði – sú áhætta er skilgreind sem virk áhætta (stöðutaka). Mæld er hermiskekkja auk samanburðar á flökti og VaR milli viðmiðs safns með virkri stöðutöku. Mælt er hvert framlag einstakra eignaflokka og undirsafna er hvað varðar áhættu og ávöxtun. Þessar mælingar eru gerðar mánaðarlega.

Áhættustýringaráætlun – markmið og heimildir til áhættutöku
Sjóðurinn setur sér áhættumarkmið. Megin áhætta í rekstri sjóðsins er skuldbindingaáhætta, þ.e. hætta að skerða þurfi réttindi vegna þess að sjóðurinn eigi ekki fyrir skuldbindingum. Tryggingafræðileg staða sjóðsins hefur hér afgerandi áhrif.  Áætlað er að skuldbindingar sjóðsins þróist í samræmi við breytingar á vísitölu neysluverðs + 3,5% ávöxtun (vístala skuldbindinga). 

Áhættuþol sjóðsins er metið út frá tryggingafræðilegri stöðu, staðalfráviki vísitölu skuldbindinga, væntri ávöxtun og staðalfráviki væntrar ávöxtunar og væntum breytingum á lýðfræðilegum forsendum þegar slíkar væntingar eru til staðar. Val á væntu flökti viðmiðs tekur tillit til þessarar stöðu.

Til að mæta skuldbindingaráhættu er eignasafn sjóðsins sett saman úr eignum sem annars vegar falla vel að skuldbindingum, þ.e. eru líklegar til að gefa a.m.k. nægilega góða ávöxtun til að standa undir vexti skuldbindinga við flestar markaðsaðstæður. Þessi hluti eignasafnsins er kallaður tryggingaeignir og getur verið á bilinu 55-80% af eignum. Hér er einkum um skuldabréf og skammtímaeignir að ræða sem gefa ávöxtun umfram vísitölu skuldbindinga, ef þeim er haldið út líftímann. Hins vegar er safnið sett saman úr eignum sem ætlað er að auka ávöxtun sjóðsins – ávöxtunareignir (20-45% eigna). Hlutfall tryggingaeigna og ávöxtunareigna er breytilegt eftir tryggingafræðilegri stöðu sjóðsins.

Skipting eigna í tryggingaeignir og ávöxtunareignir


Áhættudreifing
Sjóðurinn nýtir sér kosti áhættudreifingar með fjárfestingum í mismunandi tegundum eigna. Sjóðurinn reynir að auka ávöxtun með því að hafa hluta af eignum sínum í áhættusamari eignaflokkum, sem gefa hærri vænta ávöxtun en áhættulausir vextir (vextir af ríkisskuldabréfum).  Þessi aukna ávöxtun kann að vera til kominn vegna aukningar á mismunandi tegundum áhættu:

• Markaðsáhætta
• Útgefendaáhætta
• Seljanleika áhætta
• Eignastýrendaáhætta
  

Metin er áhætta og ávöxtun mismunandi eignaflokka sem sjóðurinn fjárfestir í og reiknuð er fylgni milli eignaflokka (dreifni - samdreifni). Notaðar eru bæði sögulegar tölur og tölur um vænta ávöxtun. Vænt ávöxtun er ýmist spá greiningaraðila, ef hún er fyrir hendi, eða að eignarflokknum er gefið „sögulegt“ álag í ávöxtun og áhættu m.v. áhættulausa vexti. Reiknað er út framfall mv. skilyrði sem sett eru í lögum, fjárfestingarstefnu og hlutfalli tryggingareigna og ávöxtunareigna.

Sjóðurinn hefur þrjár megin reglur að leiðarljósi við val á eignum

1. Að áhættudreifing sé eins og best verður á kosið m.v. þá eignaflokka sem sjóðurinn fjárfestir í og þau skilyrði sem slíkum fjárfestingum eru settar.
2. Að ekki sé tekin aukin áhætta, nema líklegt sé að það skili sér í aukinni ávöxtun
3. Að þegar áhætta er aukin þá sé það gert í eignum þar sem líkurnar á aukinni ávöxtun eru mestar (mestar líkur að vænt ávöxtun vegi upp vænta aukningu í áhættu).
   

Sjóðurinn stefnir þannig að því að hámarka ávöxtun miðað við þá áhættu sem tekin er.  Í því sambandi er notast við útreikninga á árangurshlutfalli




Samanburðaráhætta
Sjóðurinn telur rétt að líta til samanburðaráhættu við samsetningu eigna (viðmið). Megin áherslan er þó á stýringu markaðsáhættu (stýringu á áhættu með tilliti til viðmiðs). Með samanburðaráhættu er átt við tvenns konar áhættu.

Annars vegar getum við talað um almenna samanburðaráhættu sem tengist valinu á viðmiðunarvísitölu sjóðsins (beta) og þeim mun, sem kann að vera á henni og öðrum verðbréfasöfnum sem sjóðurinn er borinn saman við (einkum öðrum lífeyrissjóðum). Þessi mismunur felst bæði í gnótt og skort (long/short) stöðu. Þessa áhættu er hægt að mæla og fylgjast með. Hún mun að líkindum skýra stóran hluta af þeim mun, sem kann að vera á ávöxtun sjóðsins og samanburðarsafna.



Gnóttstaða = verðbréf sem eru í viðmiðunarvísitölu sjóðsins, en ekki í samanburðarsöfnum.
Skortstaða = verðbréf sem eru ekki í viðmiðunarvísitölu sjóðsins, en eru í samanburðarsöfnum.